Dach kopertowy na altanie wygląda lekko, a jednocześnie dobrze znosi wiatr i opady, pod warunkiem że zostanie poprawnie zaprojektowany i złożony. Taki dach wymaga większej precyzji niż zwykły dwuspadowy, ale do zrobienia jest spokojnie w warunkach przydomowego warsztatu. Klucz tkwi w prawidłowym rozrysowaniu rzutów i kątów, a potem w konsekwentnym trzymaniu się wymiarów. Poniżej znajduje się praktyczny przewodnik, który prowadzi od etapu planowania, przez cięcie krokwi, aż po wykończenie i dekoracje.
Opis dotyczy typowej, wolnostojącej altany ogrodowej o planie zbliżonym do kwadratu lub prostokąta. Konstrukcja opiera się na drewnie iglastym, z pokryciem z dachówki bitumicznej lub blachodachówki – rozwiązaniach najłatwiejszych do samodzielnego wykonania.
Planowanie dachu kopertowego do konkretnej altany
Najpierw trzeba określić, jaką powierzchnię i proporcje ma altana. Dach kopertowy najlepiej pracuje na altanach z planem zbliżonym do kwadratu, ale spokojnie można go stosować także na prostokątach, o ile różnica boków nie jest skrajna (np. 3 × 4 m, 4 × 5 m).
Wysokość kalenicy ustala się zwykle tak, by kąt nachylenia połaci mieścił się w zakresie 25–40°. Im większy kąt, tym dach ładniej wygląda i lepiej zrzuca śnieg, ale rośnie ilość materiału i wysokość całości (ważne przy sąsiednich ogrodzeniach i przepisach lokalnych). Dobrze jest od razu policzyć: czy w środku ma być swobodna wysokość stania (min. 2,1–2,2 m przy krawędziach) oraz jak wysoko wyjdzie kalenica.
Na tym etapie trzeba też zdecydować o rodzaju pokrycia. Dachówka ceramiczna na małych altanach rzadko się sprawdza – jest ciężka, wymaga mocniejszej więźby i solidniejszego fundamentu pod słupy. Dla samodzielnego wykonawcy wygodniejsze są: gont bitumiczny, blachodachówka, panel na rąbek lub lekkie płyty faliste (bitumiczne). Od wyboru pokrycia zależy, czy będzie potrzebne pełne deskowanie, czy wystarczy łacenie.
Przed wejściem w cięcie drewna warto przygotować prosty rysunek w skali (np. 1:50) – bez artystycznych ambicji, za to z wymiarami boków, wysokością kalenicy i długościami podstawowych krokwi. Na tym rysunku łatwo wyłapać błędy, które na materiale kosztowałyby realne pieniądze.
Materiały, przekroje i niezbędne narzędzia
Do dachu kopertowego na typowej altanie ogrodowej przydają się następujące przekroje drewna:
- Słupy: 10 × 10 cm lub 12 × 12 cm (w narożach konstrukcji altany).
- Tramy/rygle górne (obwodowe): 8 × 16 cm lub 10 × 16 cm – na nich opiera się więźba.
- Krokwie narożne (kopertowe): 8 × 16 cm – przenoszą większe obciążenie niż pozostałe.
- Krokwie pośrednie: 6 × 14 cm lub 7 × 16 cm, w zależności od rozpiętości.
- Jętki / miecze (uszyty/usztywnienia): 4 × 10 cm lub podobne.
- Łaty / deski pod poszycie: 2,5 × 5 cm (łacenie) lub deski 2,5 × 10 cm (pełne deskowanie).
Warto użyć drewna suszonego komorowo i struganego. Praca jest znacznie przyjemniejsza, konstrukcja stabilniejsza, a ryzyko skręcania krokwi minimalizuje się od razu. Do tego potrzebne będą wkręty konstrukcyjne, gwoździe pierścieniowe, metalowe łączniki (kątowniki, wieszaki krokwi, płytki perforowane), impregnat do drewna i oczywiście finalne pokrycie dachowe wraz z akcesoriami.
Z narzędzi przyda się zestaw typowy dla pracy z drewnem:
- Piła ukośnica lub pilarka ręczna z prowadnicą – do precyzyjnego cięcia pod kątem.
- Poziomica, sznurek murarski, miara zwijana 5–8 m, kątownik ciesielski.
- Wkrętarka o przyzwoitym momencie, młotek, dłuto, ołówek ciesielski.
- Drabina, rusztowanie lub stabilne kozły, pas ciesielski na narzędzia.
Wszystkie elementy drewniane najlepiej zaimpregnować przed montażem. Łatwiej dokładnie pokryć wszystkie płaszczyzny, a na wysokości zostają tylko poprawki na cięciach.
Wyznaczenie geometrii i przygotowanie konstrukcji nośnej
Pod dachem kopertowym musi stać już sztywna konstrukcja altany: słupy, rygle górne (wieniec) oraz ewentualne zastrzały. Górna płaszczyzna wieńca powinna być w jednym poziomie, bez uskoku między narożami. Tutaj nie ma miejsca na “na oko” – każda różnica poziomów wyjdzie potem na kalenicy.
Na ryglach górnych (ramie altany) trzeba wyznaczyć środek długości każdej krawędzi oraz punkt środkowy całego rzutu. Dla altany w kształcie prostokąta: od naroży prowadzi się przekątne sznurkiem lub cienką listwą – ich przecięcie wskazuje środek. To właśnie do tego punktu będą schodzić się krokwie.
Warto na tym etapie “na sucho” zaznaczyć na ryglach miejsca oparcia krokwi narożnych i pośrednich, a także zdecydować o rozstawie krokwi (typowo 60–80 cm w osi). Rozstaw powinien pasować do planowanego pokrycia – niektóre blachodachówki mają zalecony rozstaw łat, co wpływa na sensowny rozstaw krokwi.
Montaż więźby dachu kopertowego – krok po kroku
Przy dachu kopertowym opłaca się pracować w konsekwentnej kolejności. Pozwala to uniknąć przeróbek i naprężeń w konstrukcji.
- Przygotowanie wzoru krokwi.
- Montaż krokwi narożnych.
- Wyznaczenie i montaż krokwi pośrednich oraz ewentualnej belki kalenicowej.
- Wklejenie/umocowanie jętek i usztywnień.
Krokwie narożne – ustawienie szkieletu koperty
Krokwie narożne (kopertowe) to elementy kluczowe, bo wyznaczają wszystkie kąty połaci. Najpierw wycina się jedną krokiew narożną jako wzorcową: na jej podstawie docina się kolejne. Wzór można przygotować na ziemi, przykładając deskę do naroża prostokąta od punktu narożnego do punktu środka dachu.
Na krokwiach trzeba wykonać tzw. zacios przy murłacie (tu: przy ryglu górnym altany) – nacięcie, które pozwala krokwi stabilnie oprzeć się na belce obwodowej, bez “uciekania” na boki. Kąt cięcia wyznacza się według przyjętego spadku dachu. W praktyce większość majsterkowiczów korzysta z kątomierza ciesielskiego lub szablonu z deski, który raz ustawiony, powielany jest na kolejnych elementach.
Górne końce krokwi narożnych schodzą się w jednym punkcie – tam, gdzie będzie wierzchołek koperty lub krótka belka kalenicowa, jeśli altana ma rzut prostokątny. Po przymiarkach “na sucho” krokwie narożne pierwsze przykręca się do rygli i łączy na górze za pomocą śrub, płytek perforowanych lub specjalnych łączników ciesielskich.
Ważne jest sprawdzenie, czy wszystkie cztery krokwie tworzą równą, symetryczną bryłę. Ewentualne błędy na tym etapie trzeba korygować natychmiast – później multiplikują się na całej konstrukcji.
Krokwie pośrednie i jętki
Po zamocowaniu krokwi narożnych można przejść do krokwi pośrednich. Rozstaw zaznaczony wcześniej na ryglach przenosi się na krokwie narożne, tak aby krokwie pośrednie “wchodziły” w nie w równych odstępach. W przypadku dachu nad prostokątem część krokwi dochodzi do krótkiej belki kalenicowej, część kończy się na krokwi narożnej, tworząc równomierny wachlarz.
Cięcia na krokwiach pośrednich wykonuje się według wzoru krokwi narożnych, ale uwzględniając inną projekcję na planie (krokwie skrajne idą po przekątnych, pośrednie – bardziej w kierunku prostopadłym do boków altany). Z tego powodu przydatna jest jedna, dobrze wymierzona krokiew pośrednia jako szablon.
Aby dach pracował stabilnie, stosuje się jętki – krótsze belki łączące pary krokwi na pewnej wysokości. Na małych altanach często wystarczy jedna warstwa jętek, które jednocześnie tworzą dekoracyjne “żebra” wewnątrz altany. Jętki przenoszą część sił rozporowych i usztywniają konstrukcję przeciwko kołysaniu na wietrze.
Na koniec warto dodać miecze i zastrzały w narożach między słupami a ryglami, jeśli nie zostały zamontowane wcześniej. Dach kopertowy ma tendencję do “przewracania” całej konstrukcji przy silnych wiatrach, więc usztywnienie w płaszczyźnie ścian jest tu absolutnie wskazane.
Poszycie i pokrycie dachu
Poszycie: łaty czy pełne deskowanie
Przy gontach bitumicznych i papach zawsze stosuje się pełne poszycie. Najprościej wykonać je z desek 2,5 × 10 cm lub płyt OSB3. Deski układa się z 2–3 mm przerwą, żeby mogły pracować na wilgoci; płyty OSB – na mijankę, z podparciem wszystkich krawędzi na krokwiach. Poszycie trzeba mocować gęsto, bo będzie bazą dla całego pokrycia.
Przy blachodachówce lub panelach metalowych wystarczy łacenie. Łaty układa się prostopadle do krokwi, zaczynając od dołu. Pierwsza łata przy okapie bywa wyższa (podnosi krawędź startową blachy). Rozstaw łat dopasowuje się do zaleceń producenta pokrycia – tam zwykle jest podany konkretny wymiar osiowy, którego warto się trzymać.
Niezależnie od rodzaju poszycia, przed ułożeniem pokrycia warto zastosować membranę dachową lub papę podkładową. Chroni konstrukcję przed ewentualnymi przeciekami i kondensacją pary wodnej od spodu. Przy altanach otwartych nie jest to absolutny wymóg, ale zdecydowanie poprawia trwałość całego dachu.
Montowanie pokrycia: gont, blacha, płyty
Gont bitumiczny na dachu kopertowym układa się od dolnej krawędzi, w kierunku kalenicy, z zachowaniem mijanki łączeń. Na narożach przydaje się dodatkowe podklejenie gontów masą bitumiczną, bo tam wiatr pracuje najmocniej. Gont jest wdzięczny na kopertach, ponieważ łatwo się go docina i dopasowuje do krzywizn naroży.
Blachodachówka wymaga dokładniejszego rozplanowania. Płyty muszą się schodzić na narożach symetrycznie, inaczej dach wygląda “skrzywiony”. Na krokwiach narożnych i krawędziach montuje się gąsiory i obróbki blacharskie, mocowane wkrętami farmerskimi w najwyższych punktach przetłoczeń. Przed przykręceniem blach dobrze jest jeszcze raz sprawdzić kąt krokwi narożnych i licowanie krawędzi.
Przy lekkich płytach falistych (bitumicznych) montaż jest najprostszy, ale trzeba zwrócić uwagę na dokładne zakłady i stosowanie dedykowanych wkrętów z uszczelką. Na kopercie widać każde przesunięcie fal, więc warto poświęcić chwilę na ułożenie “na sucho” pierwszego pasa.
Wykończenia, dekoracje i najczęstsze błędy
Detale dekarskie i estetyka wykończenia
Po położeniu podstawowego pokrycia przychodzi czas na detale, które decydują o estetyce i trwałości. Na wszystkich narożach i krawędziach montuje się listwy wykończeniowe lub gąsiory. Dobrze, gdy kolor i przetłoczenia gąsiorów pasują do pokrycia – improwizacje z innymi profilami rzadko wyglądają dobrze na kopercie.
Przy okapie warto dodać deski czołowe oraz ewentualne ozdobne rzeźbienia. Na altanach ogrodowych świetnie sprawdza się prosta, ale masywna deska 3–4 cm grubości, która wizualnie “zamyka” dach. Do tego można dodać delikatne frezy lub wycięcia, ale rozsądnie – zbyt ozdobny dół przy prostym pokryciu wygląda karykaturalnie.
Bardzo dobrym pomysłem jest puszczenie z okapu lekkiej rynny łańcuchowej lub krótkich odcinków rynien w kluczowych miejscach, zwłaszcza gdy pod dachem ma stanąć stół, grill czy leżaki. Pozwala to kontrolować, gdzie spływa woda z koperty i unikać błota przy wejściu.
W środku altany można wyeksponować konstrukcję dachu – pozostawić widoczne krokwie i jętki, bejcowane na kolor pasujący do reszty ogrodu. Przy wieszaniu oświetlenia trzeba pamiętać, aby nie przewiercać krokwi w ich osłabionych miejscach (np. przy zaciosach), tylko używać wkrętów w środku przekroju lub specjalnych uchwytów na opaski.
Do typowych błędów przy dachach kopertowych na altanach należą: zbyt mały przekrój krokwi narożnych, kiepskie usztywnienie konstrukcji w poziomie ścian, brak membrany pod pokryciem oraz “oszczędzanie” na gąsiorach i obróbkach narożnych. Wielu majsterkowiczów żałuje też później zbyt małego okapu – 15–20 cm wygląda estetycznie, ale nie chroni ścian i strefy użytkowej tak dobrze, jak okap 30–40 cm.
- Na koniec warto raz jeszcze przejrzeć wszystkie połączenia śrubowe i wkręty, dokręcić luźne elementy i uzupełnić impregnację na świeżych cięciach.
- Przegląd takiego dachu, przynajmniej raz w roku przed zimą, pozwala wychwycić drobne nieszczelności zanim zamienią się w poważniejszy problem.